Argentina

Argentina er eit land i Sør-Amerika som grenser til Bolivia, Brasil, Chile, Paraguay og Uruguay. Namnet Argentina kjem frå det latinske ordet for sølv, argentum. Landet fekk namnet på grunn av store sølvforekomster.

Innhaldsliste

1 Geografi
2 Historie
3 Politikk
4 Økonomi
5 Bakgrunnsstoff

Geografi

Kart over Argentina

Sjå òg Klima i Argentina.

Historie

Argentina var ein spansk koloni frå 1516 fram til 1816, då landet vart sjølvstyrt. Heilt fram til den andre verdskrigen opplevde likevel landet interne motsetnader. Desse motsetnadene var til dels mellom konservative og liberale politikarar, og til dels mellom politikarar og militære. I perioden 1946-55 var Juan Perón president. Han kom att i denne posisjonen i 1973 men døydde året etter, og vart då etterfølgd av den tredje kona si Isabel Perón som vart styrta av ein militærjunta i 1976. Dette militærdiktaturet vart kraftig svekka etter nederlaget i Falklandskrigen i 1982. Etter valet i 1983 har Argentina vore eit demokrati. Landet opplevde ein økonomisk kollaps i 2001.

Kolonistyre 1536-1816

Den første europear som satte fot på Argentina var den spanske sjøfararen Juan Díaz de Solís, som i 1516 segla opp Río de Plata-munningen. Imidlertid vart han drepen av charrúa-indianarar. Mannskapet heisa segl heimover, men stranda på kysten av Santa Catarina i dagens Brasil. Her blei dei kjent med sagnet om Sølvkongen (Rey Blanco), ein hovding søkkrik på sølv. Dette gav opphavet til namnet Argentina. Det blei gjennomført nokre ekspedisjonar og forsøk på etablere provinsielle busetnadar langs elvemunninga til Río de la Plata og elvebreidda opp Río Paraná etter denne hendinga. I 1536 grunnla spanjolen Pedro de Mendoza busetnaden Puerto de Santa María de Buen Ayre, seinare forkorta til Buenos Aires, men denne vart seinare fråflytta grunna svolt og konfliktar med indianarar. Frå før hadde dei spanske kolonistane erobra Perú og utforska Stillehavskysten sørover mot Chile.

Buenos Aires 1536

Det blei difor meir føremålstenleg å kolonisere Argentina frå vest og nordvest enn frå Atlanterhavskysten. I 1553 blei Santiago de Estero grunnlagt etter fleire forsøk i regionen. Etter grunnleggjinga av Córdoba i 1573 vart endeleg Buenos Aires gjenetablert. Spanjolane møtte sterk motstand mot dei mange indianargruppene og krig rådde i lengre perioder. Mykje tyder på at calchaquí-indianarane vart utrydda medan paziocas-indianarane blei deporterte som slavar. Frå før var Argentina langt tynnare befolka enn andre område som spanjolane la under seg. Sjølv om Buenos Aires voks fram som ei eksporthamn for ein del av sølvet frå høglandet i Perú (no Bolivia) og Paraguay, vart byen snart råka av handelsforbod (1594). Smugling tok no over som den viktigaste økonomiske drivkrafta i byen og regionen. Skip frå Frankrike, Holland og særleg Portugal var aktive i dette hamnområdet. Særleg dei portugisiske territorielle ambisjonane og dei uklåre grensene mellom dei to kolonimaktene medførte etter kvart at spanjolane vart bekymra over denne smuglinga. I tillegg synte dei lovlege handelsrutene via Peru seg som langdryge og kostbare, noko som hindra utvikling i området. Endeleg i 1776 endrar Argentina sin status seg og får status som visekongedøme, Virreinato del Río de la Plata. Argentina var no ikkje lenger underlagt administrasjonen i Peru, men får eigen representasjon frå Spania. Denne representanten, visekongen, held til i Buenos Aires, noko som gjer at mange vedtak vert fatta lokalt. Ein eigen administrasjon vert difor bygd opp i byen. Likevel er denne strengt underlagt dei sentrale myndigheitene i Spania. Viktig her er at handel og administrasjon no ikkje lenger må gå omvegen om Peru.

Visekongedømet Rio de la Plata

Grensene for Río de la Plata samsvarar framleis ikkje med den seinare sjølvstendige nasjonalstaten Argentina. Dette visekongedømet femner om delar av dagens Uruguay, Paraguay og Argentina. Store delar av Río de la Plata låg utanfor myndigheitene sin kontroll og var busett av indianarar. Økonomien var basert på utsending av sølv, kopar og andre mineral frå gruvene i høglandet mot Peru. Langs denne ruta oppstod det ein mindre handverksindustri. I tillegg eksisterte det eit visst omfang av jordbruk og fedrift, men då som livsberge. I byen Buenos Aires var økonomien basert på utskipinga og administrasjonen, og tilhøyrande handverksarbeid. Dei første tydelege teikna på ambisjonar om større sjølvstyre kom som ein konsekvens av britiske forsøk på invasjon av Buenos Aires i 1806-07. Representasjonen frå den spanske krona synte dårleg leiarskap og lokale argentinarar måtte ta saka i eigne hender for å forsvare byen. Visekongen vart kasta og ein ny representant blei valt av folket. Sjølv om dette ikkje tyda på krav om sjølvstyre, rådde det misnøye med Spania. Denne misnøya hadde sitt opphav i diskriminering av storparten av kolonistane. Dersom ein kolonist var fødd i Amerika vart han kalla for kreol (criollo) og rekna som annanrangs spansk borgar. Desse kreolane var av lov ekskludert frå dei viktigaste politiske og religiøse embeta. Desse embeta vart heller tildelt spanske borgarar fødd i Spania (peninsular). Dette blei oppfatta som sterkt urettferdig av kreolane. I 1810 endra likevel storpolitiske hendingar i Europa på dette. Napoleon invaderte Spania og erstatta den opprinnelege kongen (Fernando VII) med sin eigen bror (José). Denne nye kongen vart aldri godkjent av kolonistane. I Río de la Plata vart kongens representant, visekongen, avsett og eit byrådd sett opp. Denne hendinga er kjent som Mairevolusjonen i Argentina. Her er det likevel viktig å påpeike at dette byrådet ikkje erklærte sjølvstyre som sådan, men heller eit mellombels sjølvstyre så lenge den legitime kongen, Fernando VII, sat fanga under Napoleon. Dei skulle altså styre i påvente av at kong Fernando VII kom tilbake. Likevel var dette ikkje ein eintydig reaksjon. Fleire støtta faktisk den nye kongen i Spania. Dette enda med fleire krigar mellom ulike grupperingar. Den 9. juli 1816 erklærte likevel Argentina seg som ein sjølvstendig nasjon.

Argentina tek form som nasjonalstat 1816-1916

Frigjeringshelten og offiseren José de San Martín trakk seg tilbake etter at Argentina oppnådde sjølvstende. Men kva politisk og territoriell form det nye landet skulle ta var framleis usikkert. Ikkje berre tida etter lausrivinga frå Spania, men også resten av 1800-talet var prega av borgarkrigar mellom ulike grupperingar, oftast mellom Buenos Aires og resten av landet (el interior). Politisk og sosial makt var knytt til såkalla caudillos, autoritære leiarar som styrde kvar sin provins som sitt eige gods. I perioder kunne desse provinsane fungere nesten som sjølvstendige land. Først i 1829 byrja ei sentralmakt å ta form, men då under den svært autoritære Juan Manuel de Rosas som styrde med hard hand frå Buenos Aires.

Urolige tider 1916-1943

Argetina under peronismen 1943-1955

Nye urolege tider og diktatur 1955-1983

Demokratisering 1983-

Politikk

Den gjeldande grunnlova er frå 1853 (sist revidert i 1994) og stipulerer eit demokratisk, republikansk og føderalt styresett. I henhald til denne grunnlova er dei ulike provinsane autonome, og har råderett over alle felt som ikkje grunnlova har delegert til den føderale regjeringa. Statsmakta er i prinsippet tredelt i ei utøvande, ei lovgjevande og ei dømande grein. Imidlertid har den utøvande statsmakta stått svært sterkt, medan den dømande har vore under press frå dei andre to.

Det utøvande makta blir leidd av ein president og ein visepresident som er valte direkte av alle valføre. Ei valperiode er på fire år, og presidenten kan berre bli valt i ei påfølgande periode. Grunnlova gjev presidenten stor makt gjennom både å både vere stats- og regjeringssjef. Presidenten utnemner også regjering. I tillegg til vetorett, kan presidenten også utstede lover (decretos). I 2007 vart Cristina Fernández den første kvinnelege valte presidenten i Argentina. Ho representerte partiet Sigersfronten (Frente para la Victoria)

Den lovgjevande makta er kjend som Kongressen (Congreso) og er bygd opp av to kammer: Representanane sitt kammer (Cámera de Diputados) og Senatet (Senado). I Representantane sitt kammer er medlemmane valt direkte og basert på eit proporsjonalt system. Dei er valt for fire år og kan bli gjenvalt for to år om gangen utan tidsrestriksjonar. Det sit for tida 257 medlemmer i dette kammeret med bl.a. 35 på benken for provinsen Buenos Aires. I Senatet er tre representantar frå kvar provins valt direkte, noko som utgjer totalt 72 medlemmar. Desse kan også få forlenga mandata sine utan avgrensing.

Den dømande makta er leidd av Høgsterett (Corte Suprema de Justicia) med fem dommarar utnemnt av presidenten etter godkjenning med eit to tredjedels fleirtal i Senatet.

Økonomi

Den argentinske økonomien vert rekna som den tredje største i Latin-Amerika med eit bruttonasjonalprodukt på 262.3 milliardar US dollar. Dette utgjer 6050 US dollar pr. person. Tertiærnæringa gjev det største bidraget til BNP og utgjer 56 %, medan sekundærnæringa representerer 35.6 % og primærnæringa 8.4 %. I 2007 eksporterte Argentina for 52.2 milliardar US dollar og importerte samstundes for 43.7 milliardar US dollar, noko som gav ein positiv handelsbalanse.^[1] Arbeidsløysa ligg på om lag 8 %.^[2]

Jordbruk og industri basert på jordbruksprodukt utgjer den viktigaste kjelda til argentinsk eksport. Dei to viktigaste eksportprodukta er sojaprodukt og matolje. Bilindustrien kjem på tredjeplass, etterfølgt av korn. Kjøtteksporten, som historisk har vore svært viktig for landet, kjem no på ein 12. plass, etter både olje/gass og industridelar.

↑ Verdsbanken 2007 http://devdata.worldbank.org/AAG/arg_aag.pdf
↑ Den argentinske nasjonalbanken 2008 http://www.bcra.gov.ar/pdfs/indicadores/Radar.pdf

Bakgrunnsstoff

Commons har multimedia som gjeld: Argentina

Sør-Amerika

Denne spireartikkelen kan utvidast ved hjelp av den utfyllande artikkelen «Argentina» på Wikipedia på bokmål/riksmål.

Denne geografiartikkelen er ei spire. Du kan hjelpe Nynorsk Wikipedia gjennom å utvide han.

Henta frå «http://nn.wikipedia.org/wiki/Argentina»

Kategoriar: Argentina | Land i Sør-Amerika

Gøymde kategoriar: Spirer 2010-01 | Artiklar som er betre på bokmål | Alle spirer | Geografispirer

Questions for article: 5 themes of geography argentina, cultura precolombinaterritorio argentino, flora y fauna argentina mapa, satellite pictures of argentina, 1991 m.ekonominė padėtis lietuvoje, 2006 president of republica argentina, 5 themes of geography of place for argentina, 5 themes of geography/argentina, 5themes of geography of argentina, 5themesofgeography/belize, aconcagua flora y fauna argentina

This article is from Wikipedia. All text is available under the terms of the GNU Free Documentation License.

IHS Europe: Infrared Heating Systems for Home and Business.